inception ferresi

rüya, batı ve doğu dünyası düşünürlerince üzerinde çokça kafa yorulmuş bir kavram. sigmund freud’un günlük yaşamda bastırılarak bilinçaltına itilmiş duyguların dışa vurumu olarak gördüğü rüyaya, i̇slam tasavvufçuları farklı bir gözle bakmışlardır. i̇slam tasavvufçuları insan ruhunun kâinattaki bütün gerçekleri idrak edebileceğini fakat dünya işleriyle meşguliyetin ruhun önünde bir takım perdeler oluşturduğundan dolayı bunu tam olarak başaramadığını söylerler. uyku halinde ise bu perdeler, beş duyunun engelleri zayıflar veya kalkar. bundan dolayı ruh rüyada gerçek hayatta yapamayacağı şeyleri yapabileceği gibi bir takım gaybî gerçekleri de kavrayabilir. ruh rüya âleminde kavradığı bu gerçekleri hayal gücüne devreder. hayal gücü de bunları uygun bir şekilde tasvir edip his mertebesine indirir.

rüyada idrak ettiklerimizin bize kazandırdığı duygular günlük hayatta hissettiğimiz duygulara göre oldukça yoğundur. bundan dolayı günlük hayatta bir süreç çerçevesinde ulaşabileceğimiz aşk, çok büyük bir acı veya çok güzel bir yemeğin lezzeti gibi duygular rüyada birkaç saniye içerisinde oluşuverir.

rüyanın hakikati ile ilgili bu girizgâhtan sonra yavaş yavaş filme geçebiliriz. yazının bundan sonraki kısmı filmle ilgili bilgiler içereceğinden dolayı filmi izlemeyenlerin filmden alacakları tadı azaltabilir. uyarmış olayım.

kısaca filmin konusu şöyle: dom cobb (leonardo dicaprio) hayatını endüstriyel casusluk yaparak geçirmektedir. fakat kullandığı yöntem oldukça sıra dışıdır. i̇nsan zihninin başka bir boyutta olduğu rüya anında kurbanın değerli bilgilerini elde etmektedir. bu yeteneği ona çok şey kazandırdığı gibi çok sevdiği karısının ölümüne, çocuklarından ayrı kalmasına sebep olarak hayatını da alt üst etmiştir. bütün bunları telafi edebilmek, hayatı geri kazanabilmek için son bir iş yapması gereklidir. bu yapacağı son iş daha önceki işleri gibi fikir çalmak değil bir fikri kurbanın zihnine yerleştirmektir. rüyada ele geçirilen bir zihne fikir yerleştirmek imkânsız değil fakat varlığı kestirilemeyecek düşmanlarla mücadeleyi zorunlu kılan bir iştir. dom cobb son şansı olan bu işi kabul eder, hepsi birbirinden yetenekli ekibini toplar ve rüya katmanları içinde sonu gelmeyecekmiş gibi görünen bir yolculuğa çıkar.

klişelerden uzak, yeni bir içerik alanı oluşturma derdi olan filmlerde eğer kurgu örgüsü ters değilse filmin başlangıcı başkarakterin dünyasını seyirciye kavratmaya adanır. eğer kavratılmaya çalışılan yeni içerik alanı seyirci zihninde oturması zor bir alansa veya yönetmenin tarzı zaten zor olan bu kavrama işini daha da giriftleştiriyorsa seyirci için zor bir film başlangıcı oluyor. açıkçası filmin başında “o neydi, bu nerden geldi” gibi sorularla biraz bocaladığım oldu. fakat filmin ilerleyen kısımlarında -filmin aynı zamanda yazarı olan- yönetmen christopher nolan‘ın takdire şayan tarzı kafanızdaki sorulara net cevaplar almanızı sağlıyor. filmi birinci ve ikinci kısım olarak düşündüğümüzde yönetmenin klagib edebiyatımızdaki “leff ü neşr” sanatını hatırlatırcasına önce dağıtıp sonra özenli bir toplama gerçekleştirdiğini görüyoruz.

aynı başarı filmin ikinci yarısında rüya katmanları arasında gittikçe derine inilmesinde de sürdürülüyor. seyircinin zihninde rüya katmanları arasındaki dibe gidişin sonunun olmadığı hissinin oluşmasına ramak kala dibe gidişi tersine çevirip seyir zevkini arttırıyor.

filmdeki görsel efektler ve aksiyon sahneleri matrix serisini çokça hatırlatıyor. katman katman rüyalar arasında yolculuk yapan seyirciye bir nefes alma fırsatı aynı zamanda gerçek anlamda bir görsel şölen sunuyor. filmdeki görselliğin teknoloji şovundan daha fazlasını vaat ettiğini de eklemem gerekiyor. i̇zlediklerimiz filmin konseptindeki rüya olgusunun seyirci zihninde de oluşmasını sağlıyor. seyircinin film arasında veya film sonunda rüyadan uyanma hissini tatmasını sağlıyor.

titanic ile kariyerinde zirveyi yakalayan leonardo dicaprio’nun, “dom cobb” karakterindeki başarılı performansıyla kariyerindeki ikinci bir zirveye çıktığını söylemek mümkün. dicaprio kendi içinde çıkmazları, pişmanlıkları olan bir karakteri var ediş biçimiyle filmi sıradan bir efekt ve macera şovunun ötesine taşımayı başarıyor.

filmdeki karakterlerin işlenişi göz önüne alındığında belki ekip üyelerinin karakterleri biraz daha ön plana çıkarılabilirdi diye düşünmüyor değilim. fakat konseptin kavranması adına yan karakterlerin işlenişi feda edilmişe benziyor.

tabii ki yüzeysel düşündüğümüzde kahramanların bir kutu vasıtasıyla hemen aynı rüyaya dalmaları, rüyayı istedikleri gibi dizayn edebilmeleri, her şeye rağmen başarıya ulaşmaları gibi unsurlar, aynı zamanda “kirli işlere dalan adamın son işi”, görevimiz tehlike tarzı ekip toplama, dünya imparatorluğunun başındaki adamı ele geçirme gibi klişeler filmden alınacak zevki azaltabilir. fakat bu yüzeysellikten sıyrılıp filmin büyüsüne kendinizi bırakırsanız gerçekten eğlenceli bir 2,5 saat geçirmeniz mümkün.

genel olarak değerlendirdiğimizde inception / başlangıç sıra dışı bir konuyu, yer yer seyircinin zihnini dağıtıp toplayarak, yeterli ve doygun bir görsellikle aktaran başarılı bir yapım. film, bu özelliklerinin yanında başkasına anlatma isteği oluşturabilecek bir konuyu ve türkiye’de tanınan bir başrol oyuncusunu içerdiği için abd’de olduğu gibi yarından itibaren vizyona gireceği türkiye’de de gişe başarısı yakalayacaktır diye düşünüyorum. şunu eklemeden bitirmeyeyim bazı filmlerin gerçekten sinemada seyredilmesi gerekiyor. inception / başlangıç görselliğin tadına varabilmek için sinemada seyredilmesi gereken bir ya

daha önce birkaç kez yazdım, yıllardır uyku apnesi derdini çekiyorum; yani uykumda nefesim duruyor. apne tedavisi için iki şeyi yapmam lazım; kilo vermek ve uykumda nefesimin kesilmesini önlemek için bana pozitif basınçla hava veren maske takmak. ben her ikisini de yapmıyorum; öyle olduğu için her gece uykumda en az 80 defa ölüp ölüp diriliyorum, çok kalitesiz uykuya sahibim, o yüzden gün boyu yorgun oluyorum vs.
kişisel sağlık dertlerimle sizi fazla meşgul etmeyeyim, bunları anlatmaktaki muradım şu: böyle kalitesiz uyuduğum için, daha doğrusu neredeyse sürekli olarak uykuyla uyanıklık arasında durduğum için geceleri çok zengin bir rüya hayatım var.
siz de yapar mısınız bilmiyorum, ben çocukluğumdan beri rüyalarımı manipüle edebiliyorum. yani, rüyamda bir olay benim istemediğim bir istikamette gelişiyorsa, mesela rüya hızla bir kâbusa doğru gidiyorsa, her zaman değil ama çoğu zaman olayların akışını değiştirebiliyor, kendi hayal gücümle uykumdaki ‘ben’e olayları yönlendirtebiliyorum.
rüyalarımız bilinçaltımız mıdır, korkularımız mıdır, umutlarımız mıdır, başka dünyalarla veya evrenlerle haberleşmemiz midir, avustralya yerlilerinin (aborijinler) inandığı gibi aslında insanlığın ortak bilincinin aktığı bir ırmak mıdır, bilemeyeceğim. bu konuda teori çok, biliyorsunuz.
• **
christopher nolan’la elbette tanışmıyorum. ama yazıp yönettiği iki filmden hareketle söylüyorum: tanışsak arkadaş olabilirmişiz.
i̇lk filmi ‘memento’yu bilmem hatırlıyor musunuz? çok kısa süreli hafızası olan ve bunun da farkında olan bir adamın hikâyesi. hafızasını kaybedeceğini bildiği için kendi vücudunu not defteri gibi kullanan, çözmeye uğraştığı bilmeceyle ilgili edindiği ipuçlarını vücuduna dövme olarak yazdıran bir adamın hikâyesi.
i̇nsan beyninin insana oynadığı oyunlar, çok uzun zamandan beri ilgimi çekiyor. bu konuda ne bulursam okuyorum. bu konudaki bazı uç vakalarla ilgili hikâyeleri okudukça da hep aynı hisse kapılıyorum: gerçek gerçek hangisi?
yani, diyelim adamın veya kadının beynindeki bir ur, onu saldırgan hatta katil yapıyor.
bu durumda adam ya da kadın mı cinayetten suçlu, beynindeki ur mu? çünkü ur çıkarılınca o kişi gayet barışçıl, şiddetle ilgisi olmayan birine dönüşüyor...
hangisi gerçek? beyninde urla cinayet işleyen mi, beyninden ur çıktıktan sonraki barışçıl kişilik mi?
• **
i̇nsan rüyada da gerçeklik duygusunu yitirebiliyor. acaba hangisi gerçekti, rüyanızda gördüğünüz mü, yoksa uyanıkken gördüğünüz mü?
peki uyanık olduğunuzdan emin misiniz?
i̇şte bu hafta sonu türkiye’de de gösterime giren inception’ın temel sorusu bu. uyanık olduğundan emin misin peki? rüyalar mı daha güzel, ‘gerçek’ hayat mı? hangisi daha gerçek? i̇mkan olsa kaçımız kaçmak istemeyiz rüyalarımıza? hele bu rüyaları manipüle edebiliyor, istenmeyen şeylerin olmasını engelleyebiliyorsak?
sahiden, filmin sorusunu filmden çıktığımdan beri kendime soruyorum: ‘gerçek’i bu kadar değerli kılan nedir?
• **
türkçeye anlamsız biçimde ‘başlangıç’ adıyla çevrilen film hakkında şu ana kadar ne okudunuz, bilmiyorum. ama hep söylenen, insanların rüyalarına girerek onların bilinçaltından hırsızlık yapan bir adam ve yardımcılarının bu kez birisinin bilinçaltına bir fikir yerleştirmeye çalışmalarının hikâyesinin anlatıldığı.
evet film bu hikâyeyi anlatıyor görünürde ama filmdeki rüya içinde rüya ve onun içinde bir daha rüya görme öyküsü gibi, filmin kendisi de aslında düzey düzey farklı felsefi soruları soruyor, cevapları da bazen veriyor bazen vermiyor.
filmde bayıldığım diyalog, loenardo dicaprio’nun karakterinin (cobb) kendi karısından vazgeçtiği andaki sözleri. bu konuşmayı buraya yazmak filmi izlemeyenlere haksızlık olur ama şunu söyleyeyim, büyükharfle yazılan ‘gerçek’i bize bu kadar değerli kılan şeyin ne olduğunun cevabı o diyalogda var aslında.
inception’ı kaçırmayın, izleyin, izletin... filmin finalinde sarsılacaksınız, size garanti veri